Tarłowa Elżbieta z Modrzewskich 1v. Łaszczowa (1680-1728), wojewodzina lubelska

Tarłowa Elżbieta z Modrzewskich 1v. Łaszczowa (1680-1728), wojewodzina lubelska

Rodzice:

Była córką Katarzyny z Dubrowicy i Andrzeja Modrzewskiego (1625-1683), podskarbiego nadwornego koronnego, pasierbicą Urszuli Krasickiej (zm. 1719), kasztelanki przemyskiej, drugiej żony Modrzewskiego[1]. Jej ojciec był blisko związany z królem Janem III Sobieskim, należał do najzdolniejszych oficerów króla, a para królewska pośredniczyła w 1678 r. w zawarciu jego małżeństwa z Urszula Krasicką, córką Elżbiety Korniakt i Marcina Konstantego Krasickiego (zm. 1672), kasztelana przemyskiego. Modrzewski zginął pod Wiedniem 12 IX 1683 r.[2]

Rodzeństwo:

– Jan Modrzewski

– Wojciech Modrzewski

– Katarzyna za Franciszkiem Mąkolskim, podstolim lubelskim

Rodzeństwo przyrodnie:

– Helena Modrzewska

 

Mężowie:

1. Elżbieta była drugą żoną Aleksandra Michała Łaszcza (zm. 1720), wojewody bełskiego w katach 1710-1720, którego poślubiła po śmierci jego pierwszej żony Katarzyny z Dubrowicy 1v. Janowej Brodeckiej.
2. w 1722 r. została drugą żoną Jana Tarły (), wojewody lubelskiego, po jego rozwodzie z Marią Lubowiecką (zm. 1726), córką Joanny Filipkowiczówny i Adama Józefa Lubowieckiego (zm. 1726), starosty oświęcimskiego.

Dzieci:

1. Józef Łaszcz (1704-1748), biskup chełmski
2. Jan Franciszek Łaszcz (1704-1711)
3. Marianna z Łaszczów Potocka (1701- 17 X 1731) w 9 VII 1719 r. wyszła za mąż za Stanisława Potockiego (1698-1760), starostę halickiego, wojewodę poznańskiego. Małżonkowie mieli dwoje dzieci – syna Antoniego (1720-1756), męża Marianny Czapskiej, podskarbianki koronnej, i córkę Annę Elżbietę (1723-1772) za Franciszkiem Salezym Potockim.

 

 

 

Działalność Elżbiety Tarłowej:

 

Elżbieta z Modrzewskich Tarłowa była kobietą niezwykle zaradną. Małżeństwo z Aleksandrem Michałem Łaszczem, któremu wniosła w posagu majątek ojcowski Wielkie Oczy, zbliżyło ją do rodziny Sieniawskich, gdyż Łaszcz był klientem hetmana wielkiego koronnego Adama Mikołaja Sieniawskiego, a Elżbieta Łaszczowa utrzymywała bliskiego kontakty z jego żoną Elżbietą z Lubomirskich. Panie były niemal rówieśniczkami  i obie wychowywały się na dworze królowej Marii Kazimiery w Warszawie. Ich bliskie relacje utrzymały się do chwili śmierci wojewodziny lubelskiej, a Elżbieta Sieniawska została nawet egzekutorką testamentu swojej przyjaciółki.

Elżbieta Łaszczowa utrzymywała też kontakty z macochą Urszulą z Krasickich, która po śmierci pierwszego męża Andrzeja Modrzewskiego jeszcze dwukrotnie wychodziła za mąż – ok. 1690 r. za Prokopa Jana Granowskiego (zm. 1696), starostę żytomierskiego, spokrewnionego z Adamem Mikołajem Sieniawskim, wówczas wojewodą bełskim, a następnie ok. 1699 r. została drugą żoną Feliksa Aleksandra Lipskiego (zm. 1702), wojewody kaliskiego, po śmierci jego żony Zofii Olszowskiej, wojewodzianki rawskiej. Lipski zmarł od ran poniesionych w starciu ze szlachtą w Gorzycach k. Sandomierza. Jego żona Urszula z Krasickich żyła do 1719 r.[3]

Pobyt podskarbianki nadwornej koronnej Elżbiety Modrzewskiej na dworze królowej zaowocował nawiązaniem licznych kontaktów towarzyskich i odebraniem dobrego wykształcenia. Elżbieta z Modrzewskich opanowała dobrze sztukę pisania, znała język francuski i ceniła sobie wykształcenie, które starała się zapewnić swoim dzieciom.

Urodzeni w 1704 r. synowie Łaszczów ciężko chorowali w dzieciństwie. Ich matka wezwała żydowskiego doktora Fortisa uchodzącego za jednego z najlepszych, ale do Radziwiłła zwierzał się ze swoich obaw o zdrowie syna – „bo po ludzku sądząc, jest to dziecię sans aucune esperence, bo nie tylko że melioracyi nie masz dotąd, ale co dalej, to gorzej”[4]. W wyniku choroby jeden z bliźniaków Jan Franciszek zmarł w 1711 r., drugi – Józef – został kaleką i utykał do końca życia (przykurcz jednej nogi), co nie przeszkodziło mu jednak zrobić kariery duchownej. Łaszczowa już od 1717 r. podejmowała zabiegi, by ożenić chłopca z jakąś dobrą partią, a mierzyła wysoko, próbując przekonać do małżeństwa z Józefem Łaszczem którąś z Radziwiłłówien, co jednak spotkało się z odmową ze strony ich matki Anny Katarzyny z Sanguszków Radziwiłłowej. Ostatecznie Józef Łaszcz wybrał drogę kariery duchownej.

Pewne komplikacje pojawiły się też w związku z małżeństwem jej córki Marianny Łaszczówny ze Stanisławem Potockim, starostą halickim, który rozchorował się przed ślubem. Potocki był synem Wiktorii z Leszczyńskich (zm. 1732) i Józefa Potockiego (1678-1751), wojewody kijowskiego. Ostatecznie małżeństwo zostało zawarte, ale nie trwało długo, gdyż 11 X 1731 r. Marianna z Łaszczów Potocka zmarła, o czym donosiły gazety rękopiśmienne – „JeyMc P. starościna halicka omnia sacramentis munita [opatrzona wszystkimi sakramentami] w Sośnicy fatis cessit [pożegnała się z życiem], której ciało w kaplicy zamkowej deponowane, skąd do Przemyśla do OO. Karmelitów Bosych będzie wyprowadzone”[5]. Stanisław Potocki po jej śmierci ożenił się ponownie w 1733 r. z Heleną Zamoyską (1717-1760), wojewodzianką smoleńską, i miał z nią 11 dzieci.

 

Po śmierci Aleksandra Michała Łaszcza (zm. 1720) wdowa Elżbieta z Modrzewskich po długim namyśle wyszła w 1722 r. za Jana Tarłę, co nie spodobało się zwłaszcza jej synowi, obawiającemu się utraty majątków po matce. W posiadaniu Elżbiety Tarłowej pozostawały bowiem dobra jej ojca – zwłaszcza Wielkie Oczy w ziemi bełskiej (18 V 1671 r. prawa miejskie). Ojciec Elżbiety fundował tu kościół dominikanów, którego budowę dokończył i konsekrował jego wnuk Józef Łaszcz w 1740 r. Andrzej Modrzewski był również właścicielem dworu (zamku) w Wielkich Oczach, należącego niegdyś do rodziny Mohyłów, z którego korzystała jego córką Elżbieta Tarłowa.

Tarłowa rezydowała głównie w Łaszczowie, Wielkich Oczach i Krasiczynie, a po ślubie z Janem Tarłą przebywała również w jego majątkach w Opolu Lubelskim i Tarłowie. Odwiedzała chętnie Lublin, Jarosław, Sieniawę i Oleszyce, gdzie spotykała się z przyjaciółką Elżbietą Sieniawską, kasztelanową krakowską. Utrzymywała też korespondencję z Anną Katarzyną z Sanguszków Radziwiłłową, kanclerzyną litewską, oraz Wiktorią z Leszczyńskich Potocką. Dobre relacje miała również z siostrami męża – Magdaleną z Trałów Lubomirską (zm. 1728), wojewodziną krakowską, i Konstancją z Tarłów (zm. 1739), siostrą męża, i jej małżonkiem Józefem Wandalinem Mniszchem, marszałkiem wielkim koronnym[6]. Podtrzymywała również relacje rodzinne z braćmi. W czerwcu 1713 r. pisała o swojej bratowej „średniej”, która przyjechała na połóg[7]. Drobne zatargi ekonomiczne miała z ordynatową Anną Franciszką z Gnińskich Zamoyską, podskarbiną koronną, na tle konfliktów o poddanych i żydowskich kupców z jej majątków[8].

Elżbieta Tarłowa dość wcześnie zapadła na gruźlicę, która stałą się przyczyną jej śmierci. Mimo poważnej choroby i złego samopoczucia, pilnie śledziła roboty gospodarcze w majątkach swoich i męża, nadzorowała ładowanie statków i tratew, spławiających zboże z ich majątków do Gdańska. Targowała się z szyprami, wynajmowała statki, pilnowała załadunku zboża, doglądała służby. Hodowała konie, o czym pisała do kanclerzyny litewskiej Anny Radziwiłłowej, informując ją o startach poniesionych w hodowli, chorobach i okaleczeniu kilku koni[9]. Wspomagała działania gospodarcze stale nieobecnego męża zaangażowanego politycznie. Zlecała mu rozmaite zakupy cennych przedmiotów – sukien, koronek, win. Jeszcze na krótko przed śmiercią Elżbiety jej mąż informował ją, że kupił dla niej kilka cennych drobiazgów – karetę podróżną „ze wszystkimi wygodami”, konia hiszpańskiego, materię na trzy pary sukien i srebra[10].

Jan Tarło poszukiwał najlepszych lekarzy na dworze królewskim Augusta II, by ratować zdrowie żony. Zasięgał porad doktora Johanna Christiana Erndtla i lubelskiego lekarza Wojciecha, ale choroba poczyniła już ogromne spustoszenie w organizmie Elżbiety Tarłowej. Teresa z Mniszchów Lubomirska pisała do ojca – „O JMci Pani wojewodzinie lubelski donoszę, że już eksperowana, bo sprowadzeni do niej doktorowie Ertel i drugi hetmański nie tuszą, aby doczekała Wielki[ej] Nocy i już ją tylko kordiałami posilają i utrzymują”[11]. Mimo czynionych wysiłków Elżbieta Tarłowa zmarła 4 maja 1728 r. Tarłowie nie doczekali się potomstwa.

[1] J. Wimmer, Andrzej Modrzewski hr. Grzymała, w: PSB, T. XXI, 1997, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/andrzej-modrzewski-h-grzymala [dostęp: 11.05.2026]

[2] Archiwum Państwowe w Łodzi, Archiwum Rodziny Bartoszewiczów, sygn. 39/592/0/1.7/337, List Wojciecha Stanisława Chrościńskiego dworzanina podskarbiego nadwornego koronnego Andrzeja Modrzewskiego do Urszuli z Sieczyna Modrzewskiej, podskarbiny koronnej, opisujący śmierć podskarbiego Modrzewskiego w bitwie z Turkami pod Wiedniem, Przeworsk 29 X 1683 r. (kopia).

[3] Mowa pogrzebowa dedykowana Urszuli Lipskiej: Laur nieśmiertelnego imienia i dziełów Jasnie Wielmożney JMci Pani Urszuli z Krasickich Lipskiey Woiewodziny Kaliskiey Medyckiey itd. Starościny śmiertelnym nieubłaganey parki zamachem podcięty; Jasnie Wielmoznemu Państwu Jegomości Panu Alexandrowi na Tuczapach i Łaszczowie Łaszczowi Woiewodzie Bełzkiemu, Jasielskiemu, Medyckiemu, Dymidowskiemu itd. Staroście i Jeymości Pani Elżbiecie Łaszczowey Woiewodziny Bełzkiey, Jasielskiey, Medyckiey itd. Starościny żałosney córce od obligowanego imieniom protektorskim Collegium Waręźskiego Scholarum piarum na ulżenie żalu serdecznego reprezentowany roku 1719 die 21 miesiąca Marca.

[4] AGAD, AR V, sygn. 8793, s. 3-4, Elżbieta z Modrzewskich Łaszczowa do Anny Katarzyny z Sanguszków Radziwiłłowej, w Łaszczowie 29 X 1711 r.

[5] Nowiny z Jarosławia z 17 X 1731, AGAD, AR XXXIV, t. 339, s. 50.

[6] B. Popiołek, Magdalena z Tarłów Lubomirska (zm. 1728), wojewodzina krakowska : próba biografii, „Krakowskie Studia Małopolskie”, 2013, nr 18, s. 434-453; taż, Kostusieńka i Józieniek. Listy miłosne Konstancji z Tarłów i Józefa Wandalina Mniszcha, marszałkostwa wielkiego koronnego jako przykład relacji małżeńskich w epoce saskiej, w: Epistolografia w dawnej Rzeczypospolitej, t. 4: Stulecia XVI-XIX: perspektywa historyczna i językowa, red. P. Borek, M. Olma, Biblioteka Tradycji. Seria Druga, nr 132, Kraków 2013, s. 167-195.

[7] AGAD, AR V, t. 186, sygn. 8793, s. 18-19, Elżbieta z Modrzewskich Łaszczowa do Anny Katarzyny z Sanguszków Radziwiłłowej, 2 VI 1713 r.

[8] AGAD, AZ, sygn 1358, s. 1, Elżbieta z Modrzewskich Łaszczowa do Anny Franciszki z Gnińskich Zamoyskiej, w Łaszczowie 9 VI 1703 r.

[9] AGAD, AR V, t. 186, sygn. 8793, s. 130-132, Elżbieta z Modrzewskich Łaszczowa do Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, 1719 r.

[10] BCz, sygn. 1790 III, s. 27, Jan Tarło do Elżbiety z Modrzewskich Tarłowej, 1728 r.

[11] ZNiO, sygn. 2644/I, s. 29, Teresa z Mniszchów Lubomirska do Józefa Wandalina Mniszcha, 17 III 1728 r.